Knjiga M. Kovića “Jedini put – Sile Antante i odbrana Srbije 1915. godine” (Filip Višnjić, 2019. Beograd); izvor podataka i inspiracija za ponovno sagledavanje istorijske dileme srpskih vođa na neistorijski način.
Istoričari ne vole da odgovaraju na pitanja tipa “šta bi bilo kad bi bilo”, ali to nas ne sprečava da o takvim pitanjima razmišljamo i o njima samostalno sudimo. Evo jednog takvog pitanja. Na bazi činjenica i analiza koje su u knjizi M. Kovića detaljno predstavljene, možemo se upitati šta bismo učinili da smo u jesen 1915. godine bili u koži srpskih lidera suočenih sa neizbežnim napadom Ausgrougarske, Nemačke, i potencijalno Bugarske?
Ključno pitanja na koje tih dana u Srbiji niko nije imao siguran odgovor bilo je da li Pašić greši što sluša saveznike i zabranjuje preventivni napad na Bugarsku? Drugačije rečeno, da li je vojska trebalo da preuzme vlast (puč) i izvrši preventivni napad na Bugarsku pre okončanja bugarske mobilizacije? Šta biste vi odlučili da ste bili na njihovom mestu?
Preventivni napad na Bugarsku – kratki prikaz
Srbija je iz ratne 1914. godine izašla iscrpljena i razorena, ali ovenčana pobedničkom slavom. Nakon kraćeg zatišja tokom 1915. godine Srbija mora da se odluči: nastavak rata ili mir, i po koju cenu? Iako moguća, opcija separatnog mira nije uzimana za ozbiljno. Razumljivo, gledano iz srpskog ugla, a i sami saveznici u Antanti su izričito bili protiv toga.
Suštinski Srbija je mogla da bira između dve opcije; čekati da Nemci i Austrougari ponovo napadnu, uz veru u sopstvene snage i pomoć saveznika, ili da preventivno napadne Bugarsku pre kraja mobilizacije njene vojske i izbegnu otvaranje istočnog fronta. Saveznici su bili izričito i protiv toga jer su od početka rata nastojali da Bugarsku pridobiju na svoju stranu.
Vremenski okvir u kome je Srbija imala priliku da donese odluku o načinu nastavka rata bio je između 23. septembra, kada je Bugarska otpočela mobilizaciju i 5. oktobra 1915. godine kada su Nemačke i Austrougarske ponovo napale Srbiju.
Da bi sprečili slom Srbija je do tada saveznicima predlagala niz mera. Između ostalog, N. Pašić je bio za preventivni napad na Bugarsku, pa je na dan početka bugarske mobilizacije savezničkim vladama to i predložio.
U vojno strateškom smislu istorijski pokazatelji, iako neujednačeni, upućuju da je Srbija, pripremajući se za ovu mogućnost, u kritičnom periodu od početka bugarske mobilizacije do napada Austrougara i Nemaca na granici prema Bugarskoj imala rastuću vojnu premoć.
Pod strahovitim pritiskom saveznika na Pašića i Vrhovnu komandu srpske vojske Pašić popušta i Vrhovnoj komandi 25. septembra 1915. godine najstrožije zabranjuje svaki sukob sa Bugarima, u suprotnom zaprećuje smrtnom kaznom! A saveznici su tri dana pre napada Nemaca i Austrougara na Srbiju Sofiji, ipak, uručili ultimatum sa zahtevom da obustavi mobilizaciju; kasno za bilo kakvu akciju Srbije.
Kako procenjujete poziciju Srbije, šta biste učinili da ste u jesen 1915. godine bili u koži Pašića i vrhovne komande? Da li biste preventivno napali Bugarsku? Da li biste se usprotivili Pašiću, izvršili puč i napali Bugare?
Proverite sebe radeći kratki test i upitnik od 5-6 minuta! Vaš inicijalni, nesvesni stav i svesnu odlluku o preventivnom napadu na Bugarsku možete uporediti sa drugima! Napomena: Ovo je za radoznale i uporne koji traže nešto zahtevnije izazove.
Ukoliko još uvek nemate jasnu predstavu o tome šta biste učinili, pročitaje detaljniji prikaz vojnopolitičkog i i geostrateškog položaja Srbije u jesen 1915. godine.