Geopolitička strategija velikih sila
Unutar vodećih zaraćenih strana na početku rata nije vladalo jedinstvo u pogledu značaja pojedinih evropskih ratišta za krajnji ishod rata. Početkom rata strateški prioriteteti i Centralnih sila i sila Antante bili su usmereni bilo ka zapadu (Centralane sile protiv Antante), bilo ka istoku Evrope (Centralne sile protiv Rusije). U drugom planu bilo je potencijalno ratište sila Antante protiv Turske, a tek na trećem mestu po značaju za ishod rata davan je ratu na jugoistoku Evrope gde su se sukobljavale Centralne sile i Srbija.
Uprkos velikim pobedama srpske vojske na Ceru i Kolubari 1914. godine i strateškoj nemoći velikih sila da iste godine reše sudbinu rata na zapadnom ili istočnom ratištu, zagovornici odlučne pomoći Srbiji i zajedničkog napada sila Antante na Austrougarsku tokom 1915. nisu uspeli da ovu opciju nametnu kao dobitnu varijantu rata sa Centralnim silama.
U dve nedelje između početka bugarske mobilizlacije i napada Nemaca i Austrougara, na Srbiju su se obrušili strahoviti pritisci saveznika, pa i Rusije, da ne krene u preventivni napad na Bugarsku. Istovremeno unutrašnji sporovi srpskog generalštaba sa vladom (Pašić) o tome da li preventivno napasti Bugarsku zaoštreni su do usijanja.
Ranije tokom 1914. i 1915. godine između vojnog i civilnog rukovodstva Srbije nije bilo tako dramatičnih sporova kao ovih po pitanju preventivnog udara na Bugarsku. Do tada Srbija se oslanjala na saveznike, ali i složno branila od njihovog pritiska (od svih: Rusije, Francuske, V. Britanije) da se u cilju pristupanja Bugarske silama Antante Bugarskoj ustupi Makedonija. Takođe, Srbija se složno branila i od zahteva saveznika da u leto 1915. godine neoporavljena i neopremljena srpska vojska pređe Savu i Dunav i krene u vojni pohod ka Ljubljani. Ovo posebno stoga što su Srbi znali da će Bugarska iskoristi ovu priliku za napad na Srbiju, kao i zbog neuspeha takvog pohoda u septembru 1914. (Leget, Srem).
Antanta: Saveznički vojnici. „Da li smo malodušni: Ne! Ne! Ne!“
Srpska nadanja i obećanja o izdašnoj vojnoj pomoći Srbiji tokom 1915, uoči nove faze rata sa Austrougarskom i Nemačkom (bilo je reči o 150.000 – 250.000 vojnika), na kraju su se izjalovila. Sile Antante su kao pomoć Srbiji u Makedoniju uputile gotovo simbolične efektive, a vojnu silu usmerile protiv Osmanskog carstva.
Nasuprot njima, nakon poraza Centralnih sila u Galiciji i Srbiji 1914. godine i opasnosti od sloma austrougarske carevine Nemci i Austrougari su tokom 1915. godine jačali svoje snage na frontu prema Srbiji. Priključenjem Bugarske Centralnim silama 6. septembra 1915. zaokružena je geostrateša pozicija Srbije.
Novi opšti napad Nemaca i Austrougara na Srbiju otpočeo je 5. oktobra 1915. godine, ali bez napada Bugara sa istoka sve do 14. oktobra 1915. godine. Bugarski napad, međutim, nije otpočeo 11. oktobra, kako su se centralne sile dogovorile, nego tek u noći između 13. i 14. oktobra 1915. godine. Bugari su hteli da budu sigurni da su Centralne sile prešle Dunav i Savu i pomerile front u dubinu srpske teritorije.
Vojnostrateška pozicija Srbije
Pod gore opisanim okolnostima u Srbiji je od sredine 1915. godine jačala ideja o preventivnom i brzom udaru na Bugarsku. Obaveštenje o započetoj mobilizaciji bugarske vojske ujedinilo je srpske vođe da prihvate odluku o napadnu na Bugarsku. Na početku mobilizacije, 23. septembra 2015, Bugarska je na granici prema Srbiji imala 10.000 – 20.000 vojnika (procena ChatGPT). Srbija je u momentu napada Austrugarske i Nemačke na granici sa Bugarskom do 5. oktobra 1915. već imala raspoređenu gotovo polovinu svoje vojske, odnosno 105.000 od ≈ 280.000 vojnika.
Bez obzira na razlike između pojedinih istorijskih pokazatelja, može se prihvatiti teza da je srpska strana u kritičnom periodu između početka bugarske mobilizacije i početka napada Austrougara i Nemaca na Srbiju, na granici prema Bugarskoj imala rastuću vojnu premoć. Posebno imajući u vidu ubrzane pripreme za preventivni napad i dinamiku premeštaja srpske vojske prema bugarskoj granici tokom septembra 1915.
Analiza prednosti i mana preventivnog napada
Kakve su bile šanse na uspeh preventivnog napada na Bugarsku? Kakve su bile moguće posledice ovog vojnog pohoda srpske vojske? Zanimljivo kako na pitanje o pozitivnim i negativnim stranama preventivnog napada na Bugarsku odgovara veštačka inteligencija VI (ChatGPT). Iz argumentacije koju daje VI izdvajamo dva argumenta koji podržavaju preventivni napad na Bugarsku:
- Napad je strateški opravdan jer bi Srbiji omogućio da zadrži inicijativu i odredi uslove sukoba sa Bugarskom. To bi moglo da omogući Srbiji da zauzme povoljnije odbrambene pozicije i da oslabi Bugarsku pre nego što ona dobiju punu podršku Centralnih sila.
- Uspešan preventivni napad mogao bi da poveća prestiž Srbije među saveznicima. (Mi bismo ovo drugačije rekli: Uspehom ovog napada Srbija bi kod saveznika dobila veći značaj u presecanju kontakta Centralnih sila sa Turskom, a saveznici bi joj konačno uputili obećanu pomoć).
Glavni argument protiv preventivnog napada na Bugarsku je rizik, odnosno neizvesnost uspeha operacije u Bugarskoj i slabljenje fronta prema Austrougarskoj.
Kako procenjujete poziciju Srbije, šta biste učinili da ste u jesen 1915. godine bili u koži Pašića i vrhovne komande? Da li biste preventivno napali Bugarsku? Da li biste se usprotivili Pašiću, izvršili puč i napali Bugare?
Uradite kratki test i upitnik, proverite sebe! Napomena: Možda vam navedene informacije nisu dovoljne, ili vam se čine kontradiktorne, ali nejasnu sliku i manjak informacija imali su i tadašnji akteri odlučivanja o napadu na Bugarsku.
Ako vas interesuje šta su o problemu preventivnog napada Srbije na Bugarsku 1915. godine mislili i govorili neki strani posmatrači i akteri, pritisnite dugme:
Kada je reč o odnosu saveznika prema Srbiji tokom 1915, i ako vas interesuje u čemu se M. Ković slaže s uglednim savremenim istoričarom Gordon-Smitom, pritisnite dugme: